Алесь Мацулевіч

Прабітая каска

 

Прабітая каска
Напісана пад уражаннем ад музейнага экспаната – салдацкай каскі

Перажыў атакі
ворага ліхога
шлем стальны салдацкі –
каска-халхінголка.

Ад яе залежыць
воіна жыццё –
касцы, уцалеўшы,
дзякаваў за ўсё.

Ваявалі ў шлемах
з фінам і з фашыстам.
Халхінголка злева
куляю прашыта…

Нашы адступалі.
Бой кровапралітны.
Нашы хлопцы палі
ў касках у прабітых.

Паў хлапчына хвацкі,

Глянь!

 

Глянь!
У памяць аб падзеях 1941 года

Глянь: на колах на губастых
гужам змей неабстраляных
мехкалоны акупантаў
павалілі цераз Збляны.

Глянь: імчаць матацыклісты
ў чорных касках і плашчах.
Фрыц на мота як уліты.
Цэлы сажань у плячах.

Круглая бляшанка збоку.
Аўтамат наперавес.
Просіць малака па-польску
гэты страшны чалавек.

Глянь: на фоне агарода
робіць памятнае фота
афіцэр пры ўзнагародах,

Партызанская пасяўная

 

Партызанская пасяўная
Самай незвычайнай партызанскай аперацыяй на тэрыторыі Лідчыны была вясенняя пасяўная кампанія 1944 года.
Да краёў акупаваных
нашы танкі коцяцца –
радуюцца партызаны,
ворагі маркоцяцца.

Пачынаем пасяўную:
вызваленне блізіцца.
У палях шчыруем, днюем –
і палям не лысіцца.

Пуставаць зямлі нядоўга.
Коней людзям выдзелім.
Добра ўзброеным натоўпам
зерне ў фрыцаў выдзерам.

Шаноўны цыган Вайдаловіч

 

Шаноўны цыган Вайдаловіч
Памяці цыганоў-ахвяр фашызму
Стары цыган-гарманіст Вайдаловіч быў расстраляны фашыстамі ў 1942 годзе ў ліку многіх іншых вязняў Лідскага гета за тое, што адмовіўся іграць для нямецкіх салдат.
Жыў у Малэйкаўшчызне табар.
Там весяліліся няслаба.

Распальвалі агонь увечар,
цыганкі гатавалі ежу,
і галаву цыган не вешаў,
і весялосць не мела межаў.

Спявалі, танчылі, гулялі.

Франтавыя ластаўкі

 

Франтавыя ластаўкі

З этыкетак тоненькіх,
для пісання годненькіх,
для бацькоў, для Насценькі –
пісьмы-трохвугольнікі,
франтавыя ластаўкі.

Цяжкасці з папераю,
цяжкасці з канвертамі,
ды салдаты ўмелыя,
як абгортку белую
прыстасоўваць, ведалі.

Пішуць на газетачках,
на мяшках з паперачкі
для любімых дзетачак,
для каханай Светачкі,
для каханай Верачкі.

“Прывітанне, родныя!..
Мы тут не галодныя –

Партызанскія прыпеўкі

 

Партызанскія прыпеўкі

Навядуць на фрыцаў жаху:
з ворагам не мірацца –
робяць з бомбаў узрыўчатку
коннаўскія іскраўцы.

Партызан падполлю сябар,
вораг акупацыі –
на яго адкрыта зяпа
“найвышэйшай нацыі”.

У кулак-атрад зліваюць
партызанаў-волатаў.
Партызаны падрываюць
эшалоны ворагаў.

Партызан падполлю сябар,
вораг акупацыі –
па руках дае няслаба
“найвышэйшай нацыі”.

Мсцівец, прагі помсты поўны,

Змаганне са змеем

 

Змаганне са змеем
Да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне

Фашызм – бы змей грымучы,
гад з шыяю вала.
Ён тысячы замучыў.
Змагацца смерць звала.

“Паўстаньце на змаганне
ў братэрстве, у адзінстве!
Старанні, намаганні
да справы прыкладзіце!”

Змагаючыся, важна
адвагу паказаць –
і дзейнічаў адважна
падпольшчык, партызан.

Штык партызана востры
прынёс фашызму боль.
У горадзе, у вёсцы

Ліпеньскія прыпеўкі

 

Ліпеньскія прыпеўкі
У памяць аб падзеях 1944 года

Бравай арміяй-скалою
край наш вызваляецца –
многа акупанцкай зброі
ля ракі валяецца.
***
Акупанты – гразь. Атака –
грозная мачаліца…
Вызваліцелі на танку
ў вёсачку прымчаліся.
***
Да цябе, фашыст-бамбіза,
неба не прыязнае:
часці ворага бамбіла
наша авіяцыя.
***
Павалілі цераз Збляны
фрыцы недабітыя.
Іх патроны расстраляны,
галасы прапітыя.
***

Пара ісці ў падпольшчыкі!

 

Пара ісці ў падпольшчыкі!
У памяць аб падзеях 1941 года

Рабочыя, настаўнікі
і гаспадыні хатнія!
Генадзіі і Танечкі,
для барацьбы прыдатныя!

У групы аб’яднайцеся!
У барацьбу ўключыцеся!
Для ўдару і для націску
ў кулак адзін злучыцеся!

Боепрыпасы, зброю
збірайце і хавайце!
Магілішчу сырую
агрэсару капайце!

З фашысцкімі бацыламі
змагайцеся вы годненька!
Нашкодзьце ўсімі сіламі

Выбух

 

Выбух
Аповед падпольшчыка Роберта Сасноўскага
Адной з найбуйнейшых дыверсій лідскіх падпольшчыкаў на акупаванай фашыстамі тэрыторыі стаў падрыў Лідскай электрастанцыі ў ноч з 14 на 15 сакавіка 1943 года.
Я памочнік качагара
на электрастанцыі.
З думкай – шкодзіць нечакана
злым захопнікам-шакалам –
не магу расстацца я.

Падарваць к чарцям сабачым
думаю і змыцца я.
Здагадаецца апальшчык

Бой за Ліду

 

Бой за Ліду
У памяць аб вызваленні Ліды ад фашыстаў 8 ліпеня 1944 года

Накіроўваецца корпус
Аслікоўскага да Ліды,
і няма ў ім недахопу
ў конях, моцна ў корпус злітых.

Злосна вока акупанта
ў далеч узіраецца…
На вузлах дарог упарта
фрыц супраціўляецца.

Шлях абходны пралягае
па дрыгве і па лясах.
Лес які, дрыгва якая
затрымаюць малайца?!

Шлях адолены даўжэнькі.
Ззаду вёскі, мурагі.

Захопніцкі абоз

 

Захопніцкі абоз
У памяць аб падзеях 1941 года

Захопніку патрэбна
краіна-каравай.
Да лап не прыбярэ наш
непераможны край!..

Купаючыся ў леце,
пужаючы стракоз,
праз Панямонцы едзе
захопніцкі абоз.

Павозкі акупантаў
на гумавым на ходзе,
на колах на губастых
праз Панямонцы коцяць.

У кожную запрэглі
бясхвостых коней двух –
і коціць, бы ўгарэлы,
фашыст на поўны дух.

Бясхвостыя кабылы –

Арлінае племя

 

Арлінае племя
Памяці воінаў-чыгуначнікаў, удзельнікаў Вялікай Айчыннай вайны, у гонар якіх у Лідзе восенню 2008 года быў устаноўлены памятны знак-паравоз
На фронт з завода і раллі
пайшлі, “Бывай!” прамовіўшы.
Чыгуначнікі перайшлі
ў ваеннае становішча.

Чыгуначнік у Армію
Чырвоную залічаны –
яму заданні ўдарныя
да баявых набліжаны.

Фашыст, драпежны, бы шчупак,
ім не навее боязь –

Фашысцкі бункер

 

Фашысцкі бункер
У гады фашысцкай акупацыі ў многіх акупаваных вёсках Беларусі меліся нямецкія бункеры, якія нагадвалі аб “новым парадку” акупантаў і наводзілі страх на мясцовае насельніцтва. Быў такі бункер і ў вёсцы Агароднікі Лідскага раёна.
Стаў з позіркам халодненькім
фашызм на поўны рост…
У вёсцы Агароднікі
нямецкі бункер ёсць.

Узгоркам узвышаецца
пакрыты дзёрнам дах.

Газета-штык

 

Газета-штык
Да 75-годдзя “Лідскай газеты”
У 1943-1944 гг., да самага вызвалення Ліды ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, газета “Уперад” (папярэдніца “Лідскай газеты”) выдавалася падпольна. Друкаванае слова таксама сыграла сваю ролю ў барацьбе з ворагам.

Нас прапагандай, фрыцы, не паганьце!
Фрыц, не мялі падобна ветраку!
Насуперак фашысцкай прапагандзе,
“Уперад” робяць Коган і Драгун.

Партызанская газета

 

Партызанская газета
Да 80-годдзя “Лідскай газеты”
У 1943-1944 гг., да самага вызвалення Ліды ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, газета “Уперад” (папярэдніца “Лідскай газеты”) выдавалася падпольна. Друкаванае слова таксама сыграла сваю ролю ў барацьбе з ворагам і набліжэнні Перамогі.
Там, дзе кормяцца-жыруюць
вепручыхі з вепрукамі,
Коган і Драгун шчыруюць
у пушчанскай у друкарні.

Пляма ганьбы

 

Пляма ганьбы
Памяці каля 200 яўрэяў і цыганоў, расстраляных фашыстамі ў жніўні 1943 года ў раёне сённяшняй вуліцы Рыбіноўскага ў Лідзе.
Крок немец паскарае.
Задзёрта галава.
Бароўка. Лесу ўскраек.
Пажухлая трава.

Вялізарная яма
ды жоўценькі пясок.
На немцы – ганьба-пляма.
Нажышчы – кілбасой.

А цвёрды лоб ягоны –
бы камень, бы арэх.
Цыган, яўрэяў гоніць.
Каманды, лямант, брэх.

Парваныя радаводы

 

Парваныя радаводы
Памяці беліцкіх яўрэяў-ахвяр фашызму
Да Вялікай Айчыннай вайны трэцюю частку насельніцтва мястэчка Беліца Лідскага павета – каля 700 чалавек – складалі яўрэі. У ліпені 1944 года, пасля вызвалення Лідчыны, з зямлянак у Беліцу вярнулася каля 60 яўрэяў – менш чым 10 % ад даваеннага яўрэйскага насельніцтва. Большасць з іх пазней з’ехала за мяжу.
I

Трэць белічан складалі

Інжынер Іяхім

 

Інжынер Іяхім

Рэжым фашысцкі пакрываў
карычневай смугою Ліду.
Піўным заводам кіраваў
Іяхім, інжынер з Берліна.

Яўрэі многія пры ім
знайшлі работу на заводзе.
Ды ў ботах колеру крыві
тэрор-фашыст па Лідзе ходзіць.

Ля завадскіх варот тэрор
і ботам грукае ў вароты.
Ды не пусціў Іяхім морд
і гутарка была кароткай.

З завода кінулі на фронт
яго, заступніка яўрэяў.
У Ханвега* ва ўхмылцы рот:

"Донарскі матэрыял"

 

“Донарскі матэрыял”
Памяці малалетніх ахвяр фашызму прысвячаецца

Пыл узнялі санмашыны колы.
Гул матора цішыню ўзрываў.
А ў будынку Споркаўшчынскай школы
дзеці – “донарскі матэрыял”.

Афіцэры-медыкі з машыны
выйшлі – і выстройваюць дзяцей.
Позірк іх драпежніцка-птушыны
ўважліва “матэрыял” глядзеў.

Адабралі некалькіх. Павезлі.
Фрыцам раненым патрэбна кроў.
Хто застаўся – мокры нос павесіў,

Хмары ліхалецця

 

Хмары ліхалецця
Памяці расстраляных фашыстамі 23 ліпеня 1941 года 42 яўрэяў з вёскі Сялец Лідскага раёна
Раніцой прыехалі ў Сялец
дзве машыны, крытыя брызентам, –
і сягоння ў хатах не сядзець –
у зямлі ляжаць яўрэйскім сем’ям.

Вылезлі эсэсаўцы з машын,
чэрапы ў эсэсаўцаў на форме –
і таму дзяцей, жанчын, мужчын
добрае не ўсцешыла надвор’е.

З перапуду стала пазяхаць
дзіцяня, на боязь не скупое.

Міска грэчкі і кубак кісялю

 

Міска грэчкі і кубак кісялю
Да 75-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай вайне
У першыя месяцы сваёй дзейнасці Лідскі камбінат харчовых канцэнтратаў пастаўляў кашы для патрэб часцей 3-га Беларускага фронту. Захаваліся ўспаміны былой работніцы прадпрыемства Соф’і Фёдараўны Купчанка аб тым, як у адным з цэхаў камбіната сустракалі Новы 1945 год.
За вокнамі зіма лютуе.
Па добрым леце паўздыхаўшы,

Немец адступае

 

Немец адступае
Да 75-годдзя вызвалення Лідчыны
Значная частка немцаў, якія ў ліпені 1944 года адступалі, пакінуўшы Ліду, знайшла сваю магілу ў дакудаўскім балоце.
Пакідае немец Ліду,
спехам адступае.
Па дарозе ім праліта
слёзанька скупая.

І ва ўцёку час, цяжкога
для яго маральна,
рухаецца па вясковай
вулачцы цэнтральнай.

Фрыц па вулачцы даўжэзнай
брукаванай крочыць –

Немец адступае

 

Немец адступае
Да 75-годдзя вызвалення Лідчыны
Значная частка немцаў, якія ў ліпені 1944 года адступалі, пакінуўшы Ліду, знайшла сваю магілу ў дакудаўскім балоце.
Пакідае немец Ліду,
спехам адступае.
Па дарозе ім праліта
слёзанька скупая.

І ва ўцёку час, цяжкога
для яго маральна,
рухаецца па вясковай
вулачцы цэнтральнай.

Фрыц па вулачцы даўжэзнай
брукаванай крочыць –

Мост праз Нёман

 

Мост праз Нёман
Ля шашы Ліда – Бярозаўка, за мастом праз Нёман, стаіць помнік у выглядзе жанчыны-маці з забітым юнаком на руках. Ён пастаўлены ў памяць аб расстраляных у 1941 годзе фашыстамі палонных чырвонаармейцах, якія будавалі мост.
Халодныя хвалі кацілі
вятры пад гучанне грымот.
Даўно ў Агародніках ціхіх
праз Нёман пракладзены мост.

Фашысты на ўсход павалілі.
Каб ворага стрымліваць моц,

Цягнік Беласток-Ленінград

 

Цягнік Беласток-Ленінград
Памяці першых ахвяр Вялікай Айчыннай вайны ў Лідзе

Цягнік Беласток-Ленінград
крануўся са станцыі Ліда.
(Згаданы маршрут праклінаць
ускорасці прыйдзе хвіліна.)

Ужо пачынае чапаць
акенцы святла пазалота.
За беллю фіраначак спяць –
ды будзяць людзей… самалёты.

Гудзіць самалёт: “Насалю-у-у-у –
і запалымнееце аж вы!”
Роў зверху – удар на зямлю
абрушваецца вельмі страшны.